มุ่งสร้างกองทัพธรรมตราบสิ้นลมปราณ

ภายหลังเดินทางกลับจากเชียงใหม่แล้ว องค์หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต
ท่านได้เริ่มเกี่ยวข้องกับหมู่คณะอีกครั้ง โดยกลับสู่ดินแดนอีสาน เริ่มอยู่ประจำสำนักเพื่อให้การสั่งสอน
โดยเฉพาะพระภิกษุ สามเณร อีกครั้ง ศิษย์ทั้งยุคแรก ยุคกลาง ได้เริ่มเข้ามาศึกษาทบทวนกัมมัฏฐาน
รวมถึงสร้างศิษย์ในยุคสุดท้าย โดยเฉพาะ วัดป่าบ้านหนองผือนาใน

ที่องค์ท่านได้อยู่จำพรรษาติดต่อกัน ๕ พรรษาสุดท้าย ได้สร้างศิษย์ไว้เป็นจำนวนมาก
และสร้างระเบียบข้อวัตรปฏิบัติ ทั้งพระและฆราวาส ที่ยังสืบทอดมาถึงปัจจุบัน

วัดป่าสาลวัน อ.เมือง จ.นครราชสีมา

พระธรรมเจดีย์ (จูม พนฺธุโล) ได้อาราธนาองค์หลวงปู่มั่น จาก จ.เชียงใหม่
โดยสารรถไฟมาพักที่ วัดบรมนิวาส กรุงเทพฯ แล้วจึงมาพักยัง วัดป่าสาลวัน
ก่อนที่จะเดินทางไป จ.อุดรธานี อ่านเรื่องราวเพิ่มเติม คลิ๊ก

๑๖. พรรษาที่ ๕๐ - ๕๑ พ.ศ. ๒๔๘๓ - ๒๔๘๔ จำพรรษาที่ วัดป่าโนนนิเวศน์ จังหวัดอุดรธานี พระอาจารย์หลุย จนฺทสาโร ฯลฯ เข้ามาศึกษา

วัดป่าโนนนิเวศน์ อ.เมือง จ.อุดรธานี

พระธรรมเจดีย์ (จูม พนฺธุโล) ได้จัดเสนาสนะวัดป่าโนนนิเวศน์

ถวายองค์หลวงปู่มั่น ท่านได้จำพรรษา ๒ พรรษา เป็นระยะเวลาเริ่มต้น

ที่ท่านเน้นหนักในการอบรมพระภิกษุสามเณร
อ่านเรื่องราวเพิ่มเติมที่ คลิ๊ก

๑๗. พรรษาที่ ๕๒ พ.ศ. ๒๔๘๕ จำพรรษาที่ เสนาสนะป่าบ้านโคก จังหวัดสกลนคร (ปัจจุบัน เป็นที่ว่าการอำเภอโคกศรีสุพรรณ อ.โคกศรีสุพรรณ จ.สกลนคร) พระอาจารย์มหาบัว พระวิริยังค์ สิรินฺธโร และอีกมากเข้ามาศึกษา

เสนาสนะป่าบ้านโคก อ.ศรีเมืองใหม่ จ.สกลนคร

ที่องค์หลวงปู่มั่น จำพรรษาในปี พ.ศ. ๒๔๘๕

ปัจจุบันเป็น ที่ว่าการอำเภอโคกศรีสุพรรณ จ.สกลนคร

เนื่องจากได้ย้ายมายังที่ปัจจุบัน คือ วัดป่าวิสุทธิธรรม
อ่านเรื่องราวเพิ่มเติมที่ คลิ๊ก

๑๘. พรรษาที่ ๕๓ พ.ศ. ๒๔๘๖ จำพรรษาที่ เสนาสนะป่าบ้านนามน จังหวัดสกลนคร (ปัจจุบัน คือ วัดป่านาคนิมิตต์ บ้านนามน อ.โคกศรีสุพรรณ จ.สกลนคร) พระอาจารย์จันทร์ เขมปตฺโต และอีกมากเข้ามาศึกษา

วัดป่านาคนิมิตต์ บ้านนามน อ.โคกศรีสุพรรณ จ.สกลนคร

๑๙. พรรษาที่ ๕๔ พ.ศ. ๒๔๘๗ จำพรรษาที่ เสนาสนะป่าบ้านโคก จังหวัดสกลนคร (ปัจจุบัน คือ วัดป่าวิสุทธิธรรม บ้านโคก อ.โคกศรีสุพรรณ จ.สกลนคร) มีผู้เข้ามาศึกษาใหม่จำนวนมาก

วัดป่าวิสุทธิธรรม บ้านโคก อ.โคกศรีสุพรรณ จ.สกลนคร

ที่องค์หลวงปู่มั่น จำพรรษาในปี พ.ศ. ๒๔๘๗

๒๐. พรรษาที่ ๕๕ ถึง ๕๙ พ.ศ. ๒๔๘๘ จำพรรษาอยู่ที่ บ้านหนองผือ (ปัจจุบัน คือ วัดภูริทัตตถิราวาส) ตำบลนาใน อำเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร มีผู้เข้ามาศึกษาทั้งเก่าใหม่มากมาย พร้อมทั้งอุบาสกอุบาสิกา เป็นที่น่ายินดียิ่ง ภิกษุสามเณร ทั้งภาคกลาง ภาคตะวันออก ภาคเหนือ

วัดป่าภูริทัตตถิราวาส บ้านหนองผือ อ.พรรณานิคม จ.สกลนคร
องค์หลวงปู่มั่น จำพรรษา ๕ พรรษาสุดท้าย ได้สร้างศาสนทายาทไว้มากมาย
รวมถึงศิษย์ในยุคก่อนได้กลับมาทบทวนข้อธรรมกับท่านอีกครั้ง
ตลอดจนวางระเบียบข้อวัตรปฏิบัติ ทั้งในส่วนของสงฆ์และฆราวาส ที่ยังดำเนินจนถึงปัจจุบัน
อ่านประวัติวัดป่าภูริทัตตถิราวาส เพิ่มเติมที่ คลิ๊ก
เรื่องราวปกิณกธรรม เพิ่มเติมที่ คลิ๊ก

ทั้งนี้ ตามที่ข้าพเจ้า (หลวงพ่อวิริยังค์ สิรินฺธโร) อยู่กับท่านอาจารย์ใหญ่ ได้ไต่ถามทราบความจากท่านแล้ว จึงได้ลงเป็นสารบาญ ดังข้างบนนี้ เท่าที่ปรากฏชื่ออยู่ ที่ยังไม่หมดก็มี ขอพึงทราบตามนี้ด้วย

ปัจฉิมกาล

ณ กาลต่อมาท่านได้ไปเที่ยวหลายจังหวัดหัวเมือง ครั้นแล้วท่านก็มาระลึกว่าภาคอีสาน มีจังหวัดสกลนคร เป็นต้น เป็นที่สบายแก่การเจริญสมณธรรม กับชนทั้งหลายก็พากันเอาใจใส่ในข้อปฏิบัติดี ดังท่านเคยพูดอยู่เนือง ๆ ว่า "ภาคอีสานนี้ ชอบปฏิบัติบวชก็อยู่ได้ทนทานโดยมาก" ดังนั้น ศิษย์ของท่านโดยมาก ล้วนแล้วแต่มาจากภาคอีสาน จึงเป็นเหตุให้ ท่านได้กลับมา ครั้นเมื่อท่านกลับมาทางภาคอีสานนี้แล้ว ก็เข้ามาประชุมเป็นกลุ่มก้อน เพราะก่อนแต่นี้ ท่านไปเชียงใหม่ ได้แตกกระจายไปหลายแห่ง ครั้นเมื่อภายหลังความชราภาพของท่านมีมากขึ้น

ท่านก็รีบสั่งสอนธรรมปฏิบัติแก่บรรดาศิษย์ทั้งรุ่นแรก รุ่นกลาง และรุ่นใหม่ ให้ได้มีความเข้าใจตลอดมา ดังที่ข้าพเจ้าว่ามาแล้วแต่หนหลัง

ในครั้งสุดท้ายจริง ๆ ท่านก็มาจำพรรษาอยู่ที่บ้านหนองผือ ตำบลนาใน อำเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร ได้มรณภาพลง ณ ที่วัดสุทธาวาส จังหวัดสกลนคร ตรงกับวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๒ เวลา ๐๒.๒๓ น. เป็นกาลสุดท้ายแห่งสังขารธรรมทั้งหลายในโลก ด้วยประการฉะนี้

ภาพประวัติศาสตร์ ขณะทำการอาราธนาองค์หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต
ที่ประสบการภาวะอาพาธ ออกจากวัดป่าภูริทัตตถิราวาส
มาพักยังวัดป่ากลางโนนภู่ บ้านกุดก้อม อ.พรรณานิคม จ.สกลนคร
เนื่องจากองค์หลวงปู่มั่น แสดงความประสงค์ จะไปมรณภาพที่วัดป่าสุทธาวาสเนื่องจากพื้นที่ในเมือง
อยู่ใกล้ตลาด สามารถจัดหามาทำอาหารมาเลี้ยงผู้ที่จะมาร่วมงานบำเพ็ญกุศลศพของท่านจำนวนมากได้
แต่ถ้าหากท่านมรณภาพที่วัดป่าภูริทัตตถิราวาส ซึ่งเป็นบ้านน้อยอยู่ในป่า ห่างไกลตลาด
จำเป็นที่จะต้องฆ่าสัตว์ตัดชีวิตมาเป็นอาหารให้กับผู้ที่จะมาร่วมในงานบำเพ็ญกุศลฯ จำนวนมาก
ซึ่งจะทำให้ชาวบ้านหนองผืออาจสร้างกรรมไม่ดีจากการฆ่าสัตว์ ด้วยเหตุจากองค์ท่าน
อ่านเรื่องราวเพิ่มเติมที่ คลิ๊ก

ศาลาพักอาพาธ หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต

ณ วัดป่ากลางโนนภู่ บ้านกุดก้อม อ.พรรณานิคม จ.สกลนคร
ศิษยานุศิษย์ได้นำองค์ท่านจากวัดป่าภูริทัตตถิราวาส
มาพักพยาบาลที่ศาลาหลังนี้เป็นเวลา ๑๑ วัน ก่อนที่จะเชิญท่านไปยังวัดป่าสุทธาวาส
และมรณภาพ ณ กุฏิกุหลาบ วัดป่าสุทธาวาส อ.เมือง จ.สกลนคร
ในวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๒ เวลา ๐๒.๒๓ น.
อ่านเรื่องราวเพิ่มเติมได้ที่ คลิ๊ก

พิธีฌาปนกิจสรีรสังขาร องค์หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต
ณ วัดป่าสุทธาวาส อ.เมือง จ.สกลนคร วันที่ ๓๐ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๓

<หน้าก่อน : หน้าหลัก